Letters & liefdesverklaringen: ambachten in het vo

Op eigen kracht iets doen ontstaan. Iets van jezelf laten zien of uitdrukken. Een vaardigheid onder de knie – of in de vingers – krijgen. Het zijn stuk voor stuk manieren om de term ‘Make it mine’ uit te leggen. Een toepasselijke naam dus, voor deze lessenreeks over ambachtelijke technieken voor het pro, vso en vmbo. Workshops waarin leerlingen zelf aan de slag gaan op unieke locaties, zoals de Katoendrukkerij, Studio Zand en het Stadsatelier. En waar ze onder begeleiding van de meesters in het ambacht de magie ontdekken van letterdruk en keramiek, of katoendruk en zeefdruk.

Je eigen lettertype ontwerpen

Make it mine is een initiatief van onder andere educatief ontwerper Marije Visser, die samen met verschillende partners in Amersfoort een leerlijn over ambachten voor het po ontwierp. Op de vraag van NEOS adviseur Femke Saher of dit niet ook mogelijk is voor het vo, ging Marije samen met Tiny Risselada aan de slag met het samenstellen van een pilot lessenreeks voor pro, vso en vmbo, over letterdruk. Pro33 en pro De Baander probeerden de lessenreeks afgelopen voorjaar uit.

“Deze reeks bestond uit drie workshops en een voorbereidingsles die de leerlingen krijgen op school,” vertelt Marije, “maar die opzet kan per school verschillen, afhankelijk van de wensen. “In deze pilot bestaat de voorbereiding uit het introduceren van de letterdruk: hoe verschillen lettertypes, wat gebeurt er als je de spatiëring verandert en hoe kun je dit soort variaties zelfs tot kunst verheffen?”

Na de voorbereidende les gaan de leerlingen naar het Stadsatelier van Tiny Risselada. Hier maken ze kennis met de techniek Blockface: vormpjes waarmee je letters op verschillende manieren kunt opbouwen. Leerlingen mogen dan zelf gaan spelen met letters en hun eigen lettertype maken. In de vervolgworkshops gaan ze verder op woordniveau. En in de laatste les maken de leerlingen uiteindelijk hun eigen poster op basis van een tekst die ze zelf hebben bedacht.

Niet nadoen maar eigen maken

Een opzet waar Marije goed over heeft nagedacht: “Met de projecten van Make it mine willen we dat leerlingen iets van zichzelf ontdekken, dat het hun verhaal en product wordt. Het gevaar bij ambachten is dat leerlingen nadoen wat er al is. Logisch, want dat is een veilige manier om een nieuwe techniek aan te leren. De kunst is om binnen de beperkingen van de techniek leerlingen uit te dagen tot eigenheid.

In les 2 laten we ze bijvoorbeeld poëtische teksten maken op basis van een specifieke set woorden. We laten dan bepaalde woordjes weg om te voorkomen dat ze volledige zinnen maken. Woorden zoals ‘ik’ of werkwoorden. Die beperking helpt ze om tot meer oorspronkelijk en persoonlijke teksten te komen. Denk maar aan die woordmagneetjes voor op de koelkast: doordat je een beperkt aantal woorden hebt, kom je soms tot wonderlijke vondsten.”

Liefdesverklaringen in letters

Die theorie blijkt in de praktijk ook op te gaan, vertelt Marije: “Wat ik zag bij de leerlingen van Pro33 is dat ze eerst een beetje schuchter binnenkomen. Vertraging werkt voor deze groep dan ook goed, ze de ruimte geven om te wennen. In les 2 voelden ze zich al vrijer: ze durven dingen uit te proberen en kinderen die het snel oppikken helpen hun klasgenoten. In les 3 waren er prachtige resultaten waarbij je ziet dat leerlingen serieus met het ontwerp van hun tekst bezig zijn geweest. Doordat ze de teksten zelf bedenken, wordt het echt hun product.”

Poëzie bij Pro33

Onder de proefkonijnen van deze pilotreeks waren de leerlingen van Pro33. Zij volgden de lessen als onderdeel van het zogenaamde ‘Mix & Match’ programma. Leerlingen kiezen dan wat ze leuk vinden uit verschillende vakken als fotografie, toneel of hardlopen. Het idee daarachter is om leerlingen in aanraking te brengen met nieuwe hobbies en activiteiten.

“De groep voor de Letterdruk was binnen no time vol,” vertelt Luther Hartog, coördinator Sport, Cultuur en Vrije tijd bij Pro33. “De voorbereiding en lessen op school, in combinatie met de lessen op locatie, dat werkte heel lekker. Leerlingen houden er van om de school uit te gaan en nieuwe dingen te leren. Een van hen was zo enthousiast, die wilde wel komen werken bij het Stadsatelier. Maar eigenlijk gold dit voor de hele groep: aan het einde organiseerden ze zelf een expositie van de posters … dat geeft wel aan hoe betrokken ze waren.”

Dat succes van de pilot heeft volgens Luther alles te maken met de ruimte die er is voor het experiment: “In zo’n workshop is er geen goed of fout. Ze zijn een soort kunst aan het maken en dan kunnen fouten juist extra leuk zijn. Sommige van onze leerlingen hebben geen hoge pet op van zichzelf en denken dat ze niet creatief zijn. En dan gaan ze gewoon aan de slag en blijken ze veel meer te kunnen en krijgen ze ook erkenning dat het goed is wat ze maken. Ik was zelf ook verrast door de resultaten. Bij een paar teksten dacht ik: sommige dichters zouden hier een moord voor doen.”

Ook aan de slag met ambachten?

– Make it mine – letterdruk – is beschikbaar bij het Stadsatelier.
– Katoendruk is vanaf november 2025 beschikbaar bij de Katoendrukkerij.
– Keramiek is vanaf maart 2026 beschikbaar bij Studio Zand.


Bekijk ook de website van de Leerlijn Ambachten

Headerbeeld: Linda Bouritius Photography