De NEOS Winteracademie: een warm begin van het jaar
Op 14 januari vond de allereerste NEOS Winteracademie plaats: een middag met verdiepende workshops voor kunstdocenten, museumeducatoren en andere creatieve professionals.
De middag is opgezet als verdieping op onze jaarlijkse Zomeracademie, maar was ook goed los te volgen. Deelnemers konden kiezen uit een workshop over verbindend gezag, door Maartje Snoek, of filosoferen met kinderen en jongeren door Maaike Merckens-Bekkers.
‘Hoezo bepaal jij dit voor mij?’
Met hun ogen dicht staan de deelnemers van de workshop Verbindend Gezag in een kring, met in hun handen een opgeblazen ballon voor zich uitgestrekt. Workshopleider Maartje Snoek loopt om de kring heen met een naald. Elk moment kan ze een van de ballonen doorprikken, de spanning neemt zichtbaar toe: een deelnemer begint wat te giechelen. Iemand anders kijkt met ogen dicht om zich heen.
Het is een simpele oefening die haarfijn blootlegt hoe verschillend mensen reageren op gezag. Van: ‘Waarom moet ik dit doen, hoezo bepaal jij dit voor mij?’ tot ‘De workshopleider zegt dit, dus doe ik mee.’ Een ander doel van de opdracht is om mensen te laten beseffen: in iedere situatie heb ik controle en die mag ik ook uitoefenen.’
Autoritair versus gelijkwaardig
Door de jaren heen is de verhouding tussen bijvoorbeeld een ouder naar het kind of de docent naar de leerling steeds gelijkwaardiger geworden. Tegenwoordig slaat het soms ook door naar de andere kant: kinderen die macht en controle uitoefenen over hun ouders. Denk aan die ouder die zes verschillende winkels afgaat voor speelgoed, om hun kind maar tevreden te houden. Of ouders en kinderen die het oordeel van de leerkracht overrulen. Heel wenselijk is dat volgens Snoek niet, want ’Niets is zo zielig als een kind/leerling dat grenzeloos z’n gang mag gaan’.
Grenzen aangeven is dus essentieel maar hoe doe je dat op een manier die je als leraar of docent zelf ook prettig vindt? Alle deelnemers herkennen zich in de behoefte om een connectie met de leerling te houden en zoveel mogelijk vaniut gelijkwaardigheid te begrenzen. Ruimte geven aan de leerling staat daar niet haaks op. Zo merkte een deelnemer op: ’We vergeten kinderen vaak zelf te vragen, terwijl ze regelmatig hele goeie ideeën en oplossingen hebben.’
De workshop bood naast theorie ook ruimte voor praktische uitwisseling en voorbeelden uit de dagelijkse klaspraktijk. ‘Zo vertelde een deelnemer: ‘Als tijdelijke kunstdocent is een goeie samenwerking met de vaste docent essentieel. Zo probeer ik als kunstdocent vooraf afspraken te maken met de vaste leerkracht over het de-escaleren en welke interventies we daarvoor willen inzetten.’
Een discussie tot een hittepunt laten komen en het gesprek dan weer naar meer neutraal terrein leiden. Zou zou je het leiden van een filosofisch gesprek in de klas kunnen samenvatten. Stel, je voert een gesprek over het migratie-beleid dan kan het door de keur aan meningen flink gaan wrijven. Een uitspraak als: ‘Nederland is gewoon vol, er kan niemand meer bij’ is dan een voorbeeld van het hittepunt in een gesprek.
Moedig filosoferen
Tijdens de workshop Moedig filosoferen liet Maaike Merckens-Bekkers de deelnemers ervaren hoe je het leiden van een filosofisch gesprek werkt én hoe je de moed kunt opbrengen om thema’s te bespreken waar veel emoties mee gepaard gaan. In de eerste werkvorm mogen deelnemers elk een uitspraak opschrijven die ze in hun werkomgeving weleens horen en die gevoelig ligt. Een greep uit de stellingen:
- “Transgenders bestaan niet”
- “Allochtone docenten hebben beter contact met allochtone studenten dan witte docenten”
- “Ouders zouden hun kind niet naar de opvang mogen brengen als ze zelf vrij zijn”
Wat is een filosofische vraag?
In het vervolg van de workshop oefenen deelnemers met het bedenken van een filosofische vervolgvraag bij drie van de stellingen. ‘Wat echt helpt bij het bespreken van een gevoelig thema, is om de vraag filosofisch te maken,’ legt Maaike uit. ‘Je maakt van een zin een object, je trekt het los van de persoon die de uitspraak deed, en gaat het onderzoeken. Daar betrek je de hele groep bij. Als het goed is, ga je steeds verder weg van de eigenlijke stelling en ga je dieper naar de onderliggende, meer universele vragen.’
Bij de uitspraak “transgenders bestaan niet” bedenkt een deelnemer de vraag: bestaat iets alleen als het zintuiglijk waarneembaar is? Iemand anders oppert: “als transgenders niet bestaan waarom bestaat het woord dan wel?”
In het afsluitende deel oefenen de deelnemers met het filosofisch doorvragen op een van de stellingen. Dat dit nog niet zo makkelijk is, blijkt wel bij de nabespreking. ‘Ik vond het heel moeilijk om het zonder oordeel te doen,’ vertelt Mijke, ‘omdat ik al heel snel het gevoel kreeg dat ik de ander voor het blok zet. Dan had ik wel een bepaalde vraag in mijn hoofd, maar die vond ik dan weer zo flauw’.. ‘Kijk,’ reageert Maaike, ‘dat is precies wat ik bedoel met moedig filosoferen: er dus echt moed voor nodig om de ander te bevragen.’
De wrijving opzoeken
Een andere deelnemer kan dit beamen: ‘Ik ging in de loop van de dialoog echt helemaal uitzoomen, van de mensheid, naar het heelal en hoe wij maar een stipje zijn. Tot dat mijn gesprekspartner zei: maar hoe is dat voor jou persoonlijk? Dat vond ik wel een moedige vraag, het bracht het gesprek direct weer tot de kern en maakte het ook spannender.’
‘Inderdaad, hoe abstracter je wordt, hoe meer je het wel met elkaar eens kunt worden,’ bevestigt Maaike. ‘Wereldvrede: ja, dat willen we allemaal wel. Als het specifieker wordt, bijvoorbeeld: hoe denk jij over het Midden-Oosten conflict?, ligt wrijving al veel meer op de loer en daar hebben we vaak geen zin in.’ Terwijl dat opzoeken van die wrijving volgens Maaike wel heel belangrijk is: ‘Ik denk dat er veel te veel weggedoken wordt en daarom moeite hebben elkaar te verdragen. Juist door de moeilijke gesprekken wél te voeren, trainen we onszelf om het niet met elkaar eens te zijn en toch met elkaar te kunnen samenleven.’
Ook toe aan inspiratie?
Ben jij een creatieve zzp’er of cultuuraanbieder en doe je graag nieuwe kennis op over cultuuronderwijs? Kom dan naar onze jaarlijkse Conferentie Cultuuronderwijs op 25 maart 2026! Het thema dit jaar is ‘Art of Us- Verbinding is de kunst’.