AI en makerschap in het vo en mbo

Wat houdt het in om een kunstenaar te zijn? En wanneer ben je als entiteit in staat om kunst te creëren? In de video The Artist – AI vs the mind staan deze twee vragen centraal. Ai-Da is de eerste ‘kunstenaar-robot’ die, zo lijkt het, zelf kunst maakt op basis van ai-algoritmes, camera’s in haar ‘ogen’ en haar robotische arm. Ai-Da kan zelfstandig tekeningen maken op basis van de stimuli om haar heen. Betekent dit dan dat ze creatief is, een vaardigheid die we normaal niet toe zouden schrijven aan een robot?

Ook in deze groep roept de video de vraag op over het kunstenaarschap van Ai-Da. Zo zegt illustrator en performance kunstenaar Sebe: ‘Ze lijkt te handelen vanuit twee bronnen. Aan de ene kant tekent ze dingen op basis van haar eigen zicht, maar er is ook input op metaniveau, omdat ze is aangesloten op het internet en informatie over sociale maatschappelijke ontwikkelingen meeneemt.’ Kunstdocent en cultuurcoördinator Annebet merkt hierover op: Ai-Da neemt alles mee, terwijl een kunstenaar een uniek referentiekader heeft, en ook dingen uitsluit. Hoe komt Ai-Da dan tot haar keuzes?

‘Er zit een idee van intelligentie in, maar dat is nog wat anders dan emotie of bewustzijn,’ zegt iemand anders. ‘Ze is een kunstenmaker en geen kunstenaar.’ En tot slot oppert iemand: ‘In hoeverre is de maker van Ai-Da niet gewoon de kunstenaar?

Soms slaat een AI-model de plank behoorlijk mis in het genereren van beeld. Denk aan een foto met daarop een hand zonder duim, of een schaduw die niet klopt. Veel content die we online tegenkomen, herkennen we wel als ai-gegenereerd. Toch is het niet in alle gevallen even makkelijk te zien of een beeld wel of niet door een ai-model is gemaakt. 

Met het spelletje Odd one out test je jouw vermogen om tussen de vier plaatjes het ai-gegenereerde beeld te herkennen. Gezamenlijk spelen we dit spelletje een paar keer, maar helaas zijn we onze vier levens al na een paar pogingen kwijt.

‘Het toont aan dat het mogelijk is om met ai beeld te maken dat niet of nauwelijks van echt is te onderscheiden,’ zegt workshopleider Linda.

Wil je tot een goed resultaat komen in het creëren met ai, dan zul je je moeten bekwamen in de kunst van het prompten. En juist daar komt een hoop eigen creativiteit bij kijken. De kwaliteit van “ai-kunst” staat of valt bij de input die jij het ai-model voedt. Hoe nauwkeuriger de informatie en instructies, hoe groter de kans dat je krijgt wat je voor ogen hebt en dat je tot authentiek ogend resultaat komt.

Maar wat is nauwkeurig? Hoeveel details heeft een ai-model nodig?

 Om daar een gevoel bij te krijgen, gaan we eerst aan de slag met een oefening in “analoog prompten”. De opdracht is om een zo nauwkeurig mogelijke schets te maken van een afbeelding die op het scherm te zien is. We doen dat in duo’s, waarbij de tekenaar met de rug naar de afbeelding zit. De andere persoon beschrijft de afbeelding zodanig dat de tekenaar het beeld kan ‘natekenen’.

De resultaten verschillen sterk van elkaar, wat wellicht aantoont dat er een sterk verband is tussen instructie en resultaat. Vervolgens legt Linda uit welke elementen een goede instructie aan ai moet bevatten. Ze doet dat aan de hand van twee voorbeelden die qua nauwkeurigheid in het prompten sterk van elkaar verschillen.

Bij het eerste voorbeeld is de input die Linda geeft minimaal en maakt ze geen gebruik van eigen beeld. De resulterende illustratie klopt ook niet helemaal met de instructie en ziet eruit als een typisch ai-gegenereerde tekening. 

Wanneer ze aan de groep vraagt in hoeverre zij als maker kan worden beschouwd, komt de groep uit op 20 procent.

In het tweede voorbeeld zijn de prompts een stuk uitgebreider. Die bestaan uit een algemene instructie, een beschrijving van de context, twee van haar eigen originele beelden (die het ai-model moet gebruiken als referentiemateriaal) en een specificatie van hoe de informatie op het referentiemateriaal in het eindbeeld moet worden gebruikt. Het resultaat wat daar uitkomt, oogt al een stuk kunstzinniger en authentieker.

Hier krijgt de groep al een heel ander gevoel over de mate waarin Linda hier als de maker van het beeld kan worden beschouwd: 80 procent.

In onderstaande foto zie je het resultaat van een vergelijkbare opdracht aan ai dat meer aan de criteria van Linda voldoet en waar gebruik is gemaakt van eigen beeld (in dit voorbeeld is dat beeld van Unsplash). Slide naar rechts om het referentiemateriaal te zien dat we aan het ai-model hebben gevoerd.

Dit zijn de prompts die samen met het referentiemateriaal zijn gegeven:

• Instructie: Maak een foto van een scène met miniatuurfiguren in een wereld
  met objecten van normale grootte die een andere betekenis krijgen
  door de schaalverschillen.
• Context: Twee mensen zitten in een kano in een jungle achtige wereld en varen door een water, en zijn omringd door planten en bloemen. Tussen sommige planten en bloemen zijn ogen te zien van een wezen dat we niet herkennen.
• Specificatie: Maak gebruik van de kleuren op beeld 1 dat ik upload. En gebruik de planten die te zien zijn op beeld 3 dat ik upload. Voor de personages gebruik je dezelfde stijl als de miniatuurfiguren in foto 2 die ik upload.

Na deze instructie gaat de groep zelf aan de slag met het programma Recraft. Dit is een ai-programma speciaal voor ontwerpers, marketeers en kunstenaars, voor het maken van afbeeldingen. Het programma maakt gebruik van verschillende ai-modellen en als maker kun je selecteren van welke model je gebruik wilt maken. Zo krijgen de deelnemers een goed beeld van wat het programma kan en hoe je leerlingen of studenten hiermee kunt laten werken.

Wat verliezen we als we onze creatieve processen steeds meer uitbesteden aan ai-modellen? Draait het maken niet steeds meer om het eindresultaat of product? En is het niet gewoon de commercie die ons aanzet om alles maar zo snel mogelijk te doen? Naast de enthousiaste reacties op de mogelijkheden van het ai-programma, leven er in de groep ook zorgen, zo blijkt nadat iedereen volop heeft kunnen experimenteren.

Aukje, kunsteducator in het mbo, ziet dat het versnellen van processen met ai fijn kan zijn, maar is bezorgd over hoe het dan zit met wat zij de verinnerlijking noemt van een proces: ‘Ergens goed in worden, dat is een proces wat tijd kost en dat kan ai niet overnemen, die innerlijke ervaring. Ik geloof dat we allemaal een scheppend vermogen hebben. En ik vraag me af: zou de generatie die opgroeit met ai ook die voldoening voelen van het scheppen? Dat zou ik interessant vinden te onderzoeken.’

‘Als de technologie iets aanreikt, maken we daar graag gebruik van,’ constateert Sebe. Wij zijn van een generatie die het zelf maken en bedenken nog zelf hebben ervaren en kunnen daarop terugvallen.’ Tegelijk ziet hij ook weer ontwikkelingen die erop wijzen dat we die weg terug naar het analoge nog steeds weten te vinden: ‘Ik zie op sommige scholen dat men weer helemaal op boeken en schriften met pen is teruggegaan.’ 

Annebet mist bij het creëren met ai de functie van het proces zelf: ‘dat dingen fout kunnen gaan, dat je zelf keuzes maakt, een andere weg inslaat.’

Ook workshopleider Linda zelf herkent dit: ‘Ik ben nog ambachtelijk bezig als edelsmit en frictie met de werkelijkheid hoort daarbij; zelf ben ik ook nog op zoek naar hoe we dat kunnen behouden. Mijn ervaring is wel dat leerlingen en studenten al volop werken met allerlei ai-modellen. Daarom denk ik dat er een taak voor het onderwijs ligt om hen te leren er verantwoord mee om te gaan.’